Ρέα Γαλανάκη: «Οι μύθοι δεν έχουν χρονικό ορίζοντα»

H Ρέα Γαλανάκη φωτογραφημένη από την Αθηνά Καζολέα

Η Ρέα Γαλανάκη μέσα από το πρίσμα του μύθου σχολιάζει στο click@Life τις σκοτεινές όψεις μιας κλειστής κοινωνίας που έχει ως πυξίδα της τον φόβο.

Στο μυθιστόρημά της «Φωτιές του Ιούδα, στάχτες του Οιδίποδα» η Ρέα Γαλανάκη επιστρέφει για άλλη μια φορά στην αγαπημένη της Κρήτη και τοποθετεί τους ήρωές της σε ένα απομονωμένο ορεινό χωριό που μοιάζει να συμπυκνώνει όλες τις «αμαρτίες» της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας. Στο πρώτο επίπεδο της αφήγησης παρακολουθούμε τις περιπέτειες της κεντρικής ηρωίδας, της Μάρθας, η οποία αναζητεί τον μίτο της οικογενειακής της ιστορίας. Η άφιξή της σε μια κλειστή κοινότητα θέτει σε κίνδυνο «το νόμο της σιωπής» των κατοίκων. Η δική της μοίρα διαπλέκεται με τις πολλαπλές αντανακλάσεις του μύθου του Οιδίποδα που παίρνει τη μορφή του Ιούδα, σε ένα κρητικό αναγεννησιακό ποίημα. Αφετηρία της συζήτησης με τη Ρέα Γαλανάκη στάθηκε το εξαιρετικό μυθιστόρημά της «Φωτιές του Ιούδα, στάχτες του Οιδίποδα» (εκδ. Καστανιώτη).

Ποιο ήταν το έναυσμα για να γράψετε το μυθιστόρημά σας «Φωτιές του Ιούδα, στάχτες του Οιδίποδα»;

Η αφορμή ήταν ο θόρυβος που είχε ξεσπάσει πριν λίγα χρόνια όταν αποκαλύφθηκε ένα καθεστώς παρανομίας σε ορεινά χωριά της Κρήτης. Με πείραξε ιδιαίτερα όχι αυτό καθεαυτό το γεγονός, αλλά ο τρόπος με τον οποίο προβάλλονταν από την τηλεόραση. Έμοιαζε σαν να ήταν όλοι οι Κρητικοί μπλεγμένοι σε αυτό το έγκλημα, σαν να αποτελούσε κομμάτι της δικής τους κουλτούρας. Aισθάνθηκα προσβεβλημένη κι άρχισα να διαβάζω με πάθος τα πάντα για αυτό το θέμα. Κάποιο υλικό για τους ορεινούς πληθυσμούς το είχα μαζέψει εδώ και δεκαετίες, από προηγούμενα βιβλία μου. Συγκέντρωσα λοιπόν οτιδήποτε υπήρχε στην επικαιρότητα και σταμάτησα σε μια πρόταση που με εντυπωσίασε: ότι σε αυτά τα χωριά δεν έμενε ποτέ δάσκαλος για πολύ καιρό. Πάντα ζητούσε τον άλλο χρόνο να μεταφερθεί αλλού. Σκέφτηκα να βάλω μια δασκάλα, τη Μάρθα Μάτσα να ανεβαίνει σε αυτό το χωριό για να διδάξει, χωρίς έχει υπόψη της τον τύπο της κοινωνίας στον οποίο έμπαινε μέσα. Στο μυθιστόρημά μου το χωριό είναι συμβολικό και δεν έχει κάποιο πραγματικό όνομα.

Τη δασκάλα τη φαντάστηκα ελληνοεβραία, γιατί θεωρώ ότι συνήθως οι δομές σε αυτές τις μικρές, κλειστές κοινωνίες είναι ακραία συντηρητικές. Αυτό μου έδινε την αφορμή να αναπτύξω ένα λόγο αντιρατσιστικό μέσω της ηρωίδας μου.

Τι συμβολίζει η ηρωίδα σας στο πλαίσιο της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας;

Νομίζω ότι συμβολίζει μια νεότερη γενιά η οποία μέσα από ορισμένες συγκρούσεις θα αποκτήσει την αυτογνωσία της. Διότι κανείς δεν αποκτά αυτογνωσία αν δεν συγκρουστεί με το περιβάλλον, με τις παραδόσεις, αν δεν υπάρχει ένας εσωτερικός δικός του πόνος. Η Μάρθα είναι μια κοπέλα νεαρής ηλικίας και δεν έχει συγκρουστεί βαθιά με την πραγματικότητα . Ώσπου βρίσκεται μόνη της σε μια κλειστή, σκληρή κοινωνία. Το γεγονός ότι είναι γυναίκα δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τα πράγματα. Όμως η περιπέτειά της την κάνει να ξεπεράσει το φόβο που την κυνηγούσε από παλιά εξαιτίας της καταγωγής της.

Τι κινδύνους ή προκλήσεις κρύβει για ένα συγγραφέα η καταφυγή στο μύθο;

Νομίζω ότι κρύβει κυρίως προκλήσεις και οι κίνδυνοι εξαρτώνται από το πόσο σοβαρά θα δουλέψει κανείς. Παίζει ρόλο και πόσο αφορά τον συγγραφέα αυτό το οποίο χρησιμοποιεί ή αν είναι κάτι εξωτερικό που το κάνει για λόγους εντυπωσιασμού. Το γεγονός ότι οι μύθοι δεν έχουν χρονικό ορίζοντα και εξακολουθούν να αγγίζουν κάποιους ανθρώπους, όλα αυτά είναι άκρως ερεθιστικά για ένα συγγραφέα ο οποίος μπορεί να τα ψάξει και να εκφράσει την εποχή του. Στον αναγεννησιακό μύθο που χρησιμοποιώ στο βιβλίο μου, ο Ιούδας της Βίβλου ταυτίζεται με τον αρχαιοελληνικό Οιδίποδα. Ουσιαστικά καταδεικνύεται η προσπάθεια του ανθρώπου να δημιουργήσει μέσα από το μύθο το απόλυτο Κακό. Το Κακό στην προκειμένη περίπτωση ενσαρκώνεται στο πρόσωπο του Εβραίου.

Στο βιβλίο σας θίγετε γενικότερα το φαινόμενο του ρατσισμού. Ποιες είναι οι σκέψεις σας γι’ αυτό το ζήτημα;

Στην εποχή μας έχει ξαναφουντώσει ο ρατσισμός και ένας καινούργιος αντισημιτισμός. Το θέμα των μεταναστών είναι που έφερε στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες έντονα το θέμα του Άλλου, του διαφορετικού και τη δυσκολία της κοινωνίας απέναντι σε αυτή την κατάσταση να βοηθήσει -γιατί αυτοί οι άνθρωποι χρειάζονται βοήθεια. Το φαινόμενο του ρατσισμού έγινε πολύ έντονο, καθώς ένα πλήθος ανθρώπων σε συνθήκες ανέχειας μετακινείται προς στις λεγόμενες «πολιτισμένες» χώρες. Στην Ελλάδα οι αιτίες του φαινομένου είναι πολύπλοκες, καθώς η Πολιτεία δεν έλαβε τα κατάλληλα μέτρα για την αντιμετώπιση της παραβατικότητας και των κοινωνικών προβλημάτων που προκαλεί η μετακίνηση των πληθυσμών. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε την ανθρωπιά μας.

Τι εννοείτε όταν αναφέρεστε σε έναν καινούριο αντισημιτισμό;

Παρακλάδι του ρατσισμού είναι και ο αντισημιτισμός. Μετά τον Β΄παγκόσμιο πόλεμο και αφού μάθαμε τι είχε συμβεί, υπήρξε πράγματι μια αποδοχή των Εβραίων. Όσα γίνονται από το κράτος του Ισραήλ τα τελευταία χρόνια- τα οποία είναι απαράδεκτα, κατάπτυστα και δεν επιτρέπονται σε κανένα κράτος να τα κάνει- δημιουργούν στο ευρύτερο κοινό μια ταύτιση του να είναι κανείς εβραίος, που είναι θέμα καταγωγής, και μιας συγκεκριμένης πολιτικής του κράτους του Ισραήλ. Είναι λάθος όμως να εξομοιώνεις καταγωγές και κρατικές συμπεριφορές. Θα ήταν σαν να έλεγαν στο εξωτερικό την περίοδο της δικτατορίας ότι όλοι στην Ελλάδα είμαστε υπέρ του καθεστώτος.

Πώς σχολιάζετε τα γεγονότα με τους ακτιβιστές που επιχείρησαν να περάσουν ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα το καλοκαίρι;

Αθλιότητες. Από τις μεγαλύτερες αθλιότητες που έχουν συμβεί ποτέ σε αυτή την τόσο μακρά ιστορία. Μακάρι να μπορούσα να βρω μια χειρότερη λέξη για να χρησιμοποιήσω. Φυσικά και σοκαρίστηκα. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα στραφείς εναντίον ενός Εβραίου επειδή είναι Εβραίος. Στρέφεται κανείς εναντίον μιας συγκεκριμένης βίαιης πράξης, ενός συγκεκριμένου κράτους και πολιτικής.

Η Κρήτη επιστρέφει συχνά στα βιβλία σας. Πώς διαμορφώθηκε η σχέση σας με τον τόπο καταγωγής σας και πώς αυτό σας επηρέασε ως μυθιστοριογράφο;

Η σχέση καταγωγής του συγγραφέα με τον γενέθλιο τόπο του είναι πάντα ένα αίνιγμα, ένα τραύμα ανοιχτό. Εγώ έφυγα στα 18 μου γιατί πήγα να σπουδάσω. Αργότερα υπήρξαν συγκρούσεις οι οποίες με έκαναν να απωθήσω την Κρήτη για πάρα πολλά χρόνια. Δεν επέστρεψα ποτέ να μείνω εκεί. Όμως σε μια πιο ώριμη ηλικία επέστρεψα με άλλον τρόπο, γράφοντας. Ήταν κάτι που δεν το περίμενα κι εγώ καλά –καλά. Ενώ τα ποιήματά μου δεν είχαν σχέση με τον τόπο καταγωγής μου, στο πεζογραφικό μου έργο, από τα διηγήματα κιόλας, άρχισε η νοερή επιστροφή μου στην Κρήτη. Μια φανταστική επιστροφή με διάσπαρτα στοιχεία πραγματικότητας, αλλά δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Λες και υπήρχε μέσα μου η ανάγκη να αφηγηθώ κάτι μόλις σκεφτόμουν τον τόπο της καταγωγής μου.

Τι σημαίνει για εσάς ο τόπος καταγωγής;

Τόπος καταγωγής δεν είναι μόνο ένας κύκλος ανθρώπων και η στενή οικογένεια. Σημαίνει και ό, τι κουβαλάει η φαντασία αυτής της οικογένειας: τα παραμύθια για τους πολέμους που θα ακούσεις από τον μπαμπά στο τραπέζι, τις ιστορίες της γιαγιάς, τα παιδιά που θα παίξεις στο δρόμο. Κι οι τόποι είναι στοιχειωμένοι από παραμύθια, ιστορίες και μια ανθρώπινη αύρα. Νομίζεις ότι η φύση έχει κάτι το ανθρώπινο και από την άλλη μεριά, και οι άνθρωποι αποτελούν μέρος του τοπίου, σαν ένα φύλλο στο δέντρο που σαλεύει από τον άνεμο…Και ένας λογοτέχνης συνήθως προσπαθεί να εξετάσει και να αναλύσει τα προβλήματα της δικής του ζωής μέσα από το πρίσμα που μας δίνει η παιδική ηλικία. Και η ενήλικη ως ένα βαθμό, αλλά τα παιδικά χρόνια είναι αυτά που εγγράφονται κυρίως μέσα μας. Ως ενήλικοι εκλογικεύουμε τα πράγματα. Ο τόπος καταγωγής είναι κάτι πολύ ιδιαίτερο για έναν συγγραφέα.

Η ηρωίδα σας απέχει από την πολιτική. Ποια είναι η δική σας σχέση με το πολιτικό στοιχείο στα μυθιστορήματά σας;

Θεωρείται ότι έχω ανανεώσει το ιστορικό μυθιστόρημα. Το πρόσφατο βιβλίο μου που εξετάζουμε, δεν είναι τυπικά ιστορικό. Ωστόσο γενικότερα πιστεύω ότι κανείς συγγραφέας δεν ασχολείται με ένα ιστορικό θέμα χωρίς να έχει έντονη κοινωνική συνείδηση. Το ιστορικό πλαίσιο είναι ο καθρέφτης όπου θα αντικατοπτριστεί η δική μας εποχή, γι αυτό και επιλέγουμε μια ορισμένη φέτα Ιστορίας. Με αυτή την έννοια πάντα υπάρχει πολιτική σκέψη πίσω από τα βιβλία μου. Όμως το μυθιστόρημά μου «Φωτιές του Ιούδα, στάχτες του Οιδίποδα», είναι το πιο ξεκάθαρα πολιτικό σε σχέση με τα προηγούμενα έργα μου, με την έννοια ότι ασχολείται με τη σύγχρονη εποχή και με τα προβλήματά της.

Περιγράφετε μια πολιτική μαφία και των δύο μεγάλων κομμάτων σε τοπικό επίπεδο.

Τα πραγματολογικά στοιχεία του βιβλίου μου τα έχω αντλήσει από σοβαρές έρευνες και από ό, τι έχω καταλάβει συζητώντας με σχετικούς ανθρώπους για τα πραγματικά περιστατικά στην ορεινή Κρήτη, υπήρχε σύνδεση και με τα δύο μεγάλα κόμματα. Το παράδειγμα του βιβλίου δυστυχώς επαληθεύεται και με τα γεγονότα που συμβαίνουν στις μέρες μας: το δικομματικό σύστημα δεν είναι άμοιρο ευθυνών.

Είναι σαν να έχετε προβάλλει σε μικρή κλίμακα το πρόβλημα της πολιτικής διαφθοράς που μονοπωλεί το ενδιαφέρον όλων μας.

Χαίρομαι που το ακούω από εσάς. Πράγματι είναι μια προβολή της γενικότερης κατάστασης της Ελλάδας σε μια μικροκλίμακα. Ανησυχώ βαθύτατα για το σήμερα. Τα πράγματα έχουν ξεφύγει από πολλές απόψεις.

Συμμερίζεστε την άποψη ότι βιώνουμε μια κρίση θεσμών;

Βιώνουμε μια κρίση θεσμών ενώ δεν θα έπρεπε. Προσωπικά δεν ξέρω άλλο πολίτευμα που να επιδέχεται τόσες βελτιώσεις όσες επιδέχεται μια δημοκρατία. Καταρχάς είμαι υπέρ της δημοκρατίας και κατά κανενός τύπου δικτατορίας. Ακούω πολλά νεότερα άτομα να λένε ότι ζούμε σε δικτατορία. Αυτό είναι μια μεγάλη πλάνη. Τουλάχιστον για εμάς που έχουμε ζήσει τη δικτατορία, ξέρουμε πολύ καλά τις διαφορές.

Πώς αντιδράτε στη δύσκολη ελληνική πραγματικότητα;

Μου δημιουργεί ένα διαρκές άγχος αυτή η κατάσταση. Είναι το άγχος της άγνοιας γιατί τώρα τελευταία έμαθα για τα spread και τις off shore εταιρείες. Η τέχνη, η μόρφωση και η παιδεία είναι τα μόνα αντίδοτα. Όσο μπορούμε να τα χαιρόμαστε κι αυτά.

Πληροφορίες: «Φωτιές του Ιούδα, στάχτες του Οιδίποδα» (εκδ. Καστανιώτη).

ΜΑΝΙΑ ΣΤΑΪΚΟΥ

διαβάστε επίσης
  • ΟΛΑ
  • CULTURE