«The Sandman»: Πώς έχουν αλλάξει με το χρόνο οι αναπαραστάσεις των ονείρων

the-sandman
ΤΡΙΤΗ, 16 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2022

Η σειρά προβάλλεται στο Netflix.

«Υπάρχει ένας άλλος κόσμος που μας περιμένει όλους όταν κλείνουμε τα μάτια και κοιμόμαστε. Ένα μέρος που το λένε Ονείρεμα, όπου ο Sandman, ο κύριος των ονείρων, δίνει μορφή στους πιο ενδόμυχους φόβους και τη φαντασία μας. Αλλά όταν το Όνειρο αιχμαλωτίζεται απρόσμενα και κρατείται για έναν αιώνα, η απουσία του πυροδοτεί μια σειρά γεγονότων που θα αλλάξει τόσο τον κόσμο των ονείρων όσο και τον πραγματικό κόσμο για πάντα», αναφέρεται στη σύνοψη της live-action σειράς του Netflix, «The Sandman», δια χειρός Νιλ Γκέιμαν. Όπως σημειώνει η σειρά, περνάμε το ένα τρίτο της ζωής μας στον ύπνο και τα όνειρα.

Η ενσάρκωση του ονείρου ως μυθολογικού ή λογοτεχνικού χαρακτήρα έχει παρουσιαστεί ποικιλοτρόπως ως καλοπροαίρετη ή απαίσια, και αυτές οι αντιφατικές αναπαραστάσεις αντανακλούν την άβολη σχέση μας με τη φύση και το νόημα των ονείρων και του εφιάλτη, σχολιάζει το Conversation.

Αυτές οι αντικρουόμενες προσωποποιήσεις του ονείρου (και του εφιάλτη) αντικατοπτρίζουν τις διφορούμενες πολιτισμικές ιδέες μας για το όνειρο, συνεχίζει. Το όνειρο έχει συνδεθεί με υπερφυσικά μηνύματα, μαντικές τέχνες και ψυχοθεραπευτικές ιδέες. Αν και φαινομενικά έρχονται σε αντίθεση με την έμφαση που δίνει ο νεωτερισμός στον ορθολογισμό, τα όνειρα και τα έργα που βασίζονται στη φαντασία συνεχίζουν να παρέχουν μια αίσθηση γοητείας στη σύγχρονη εποχή μας.

Μια αναδρομή

Οι προσωποποιήσεις του ονείρου πάνε πολύ πίσω στην ιστορία, με τη μορφή του Μορφέα, του Όνειρου, του Άρχοντα των Ονείρων ή του Sandman. Ο αρχαίος ελληνικός και ο ρωμαϊκός πολιτισμός αντιλαμβανόταν ότι τα όνειρα ήταν ταυτόχρονα οι αγγελιοφόροι και τα μηνύματα. Τον 19ο και τον 20ο αιώνα, ο Μορφέας ή Sandman, γίνεται πιο καλοπροαίρετος χαρακτήρας. Δεν είναι πλέον υπηρέτης των θεών, και συχνά αναφέρεται ως κάποιος που μπορεί  να επανενώσει τους χαμένους εραστές στα όνειρα.

Ωστόσο, λαμβάνει επίσης απειλητικές πτυχές. Ο «Sandman» του Ερνστ Τέοντορ Αμαντέους Χόφμαν, για παράδειγμα, είναι αυτός που λέγεται ότι ρίχνει άμμο στα μάτια των παιδιών που δεν θα κοιμηθούν, προκαλώντας αιμορραγία.

Στη συνέχεια τα βάζει σε μια τσάντα και τα πηγαίνει στα παιδιά του που έχουν ράμφος και τους βγάζουν τα μάτια για να τραφούν. Αυτή την ενσάρκωση του εφιάλτη βλέπουμε και στον χαρακτήρα του Φρέντι Κρούγκερ, πρωταγωνιστή της σειράς ταινιών τρόμου «Ο εφιάλτης στο δρόμο με τις λεύκες».

Στη σειρά βλέπουμε μια εκδοχή που κινείται ανάμεσα στη φροντίδα και την απειλή, μια φιγούρα που δεσμεύεται να προστατεύει αυτούς που ονειρεύονται και το Ονείρεμα αλλά που κρατά επίσης κακία και τιμωρεί αυτούς που αμφισβητούν την εξουσία του.

Από το έξω στο μέσα

Αυτές οι προσωποποιήσεις του ονείρου και του εφιάλτη ενθαρρύνουν την αίσθηση ότι οι ονειρικές εμπειρίες προέρχονται από μια δύναμη έξω από το άτομο που ονειρεύεται. Πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί βασίζονταν στην μαντεία που βασίζεται στα όνειρα για να προβλέψουν το μέλλον, ως μια μορφή υπερφυσικής δύναμης. Τέτοιες ιδέες χρησιμοποιούνται στον «Ιούλιο Καίσαρα» του Σαίξπηρ. Η μαντεία με βάση τα όνειρα παρέμεινε και αναπτύχθηκε τον 19ο και τον 20ο αιώνα για να καταλήξει σε μια μορφή που μοιάζει με τον ονειροκρίτη, ένα αλφαβητάρι με εικόνες ονείρων που βοηθούσαν όσους ονειρεύονταν να ερμηνεύσουν τα όνειρά τους και να προβλέψουν το μέλλον τους.

Η απρόσκλητη, ανεξέλεγκτη και παράλογη φύση των ονείρων διατάραξε τη σύγχρονη υπεράσπιση του ορθολογισμού και της λογικής, με αποτέλεσμα να απορριφθούν ως απλό ασυνείδητο διανοητικό παιχνίδι, εξηγεί το Conersation. Όταν οι πρωτοπόροι της ψυχοθεραπείας του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα ασχολήθηκαν με τα όνειρα, προσπάθησαν να εξορθολογίσουν το νόημα και τη λειτουργία του φαινομενικά τυχαίου και παράλογου περιεχομένου τους.

Ο Σίγκμουντ Φρόυντ στο βιβλίο «Η ερμηνεία των ονείρων» υποστήριξε ότι τα όνειρα παρείχαν μια εικόνα για την ψυχολογική καταστολή και το τραύμα, σε μεγάλο βαθμό σεξουαλικής φύσης. Εφαρμόζοντας ορθολογικές ερμηνείες, τα όνειρα δεν ήταν διανοητικά σκουπίδια, αλλά έδιναν στοιχεία για τις απαγορευμένες επιθυμίες μεμονωμένων μυαλών. Δεν ήταν πλέον εξωτερικές επιρροές που παραδίδονταν από θεϊκούς αγγελιοφόρους, αλλά γερά θεμελιωμένα μέσα μας.

LAURENCE CENDROWICZ/NETFLIX

Μάλιστα ο Φρόιντ καταπιάνεται με την τρομακτική φύση της ιστορίας του Sandman από τον Χόφμαν, στο δοκίμιό του «Το ανοικείο».

Ωστόσο, η ιδέα του Γκέιμαν  για το Ονείρεμα οφείλεται σε μεγαλύτερο βαθμό στον Καρλ Γιουνγκ. Το κοινό βασίλειο του Μορφέα είναι η φανταστική εκδοχή της έννοιας του Γιουνγκ για το συλλογικό ασυνείδητο, ένας τόπος αρχετυπικών μορφών, συμβόλων και εικόνων που εμφανίζονται επανειλημμένα σε όλα τα όνειρά μας.

Όπως όλα τα καλά έργα φαντασίας, το Sandman αμφισβητεί την κυρίαρχη ιστορία που επαναλαμβάνει για πάνω από τρεις αιώνες στον εαυτό της η δυτική κοινωνία: ότι βασιζόμαστε στη λογική και έχουμε απαλλαχτεί από τις φανταστικές ιδέες του παρελθόντος. Όπως υποδηλώνει η πληθώρα των σειρών φαντασίας στο Netflix, ένας τέτοιος κόσμος απαιτεί την αντισταθμιστική γοητεία της φαντασίας, της μυθοπλασίας και των ονείρων.