«Βρίσκεται μέσα σε ό,τι έχω κάνει στο παρελθόν», έχει δηλώσει ο σκηνοθέτης.

Η «Οδύσσεια» του Ομήρου, δήλωσε πρόσφατα ο Κρίστοφερ Νόλαν, «είναι το πρωταρχικό κείμενο. Βρίσκεται μέσα σε ό,τι έχω κάνει στο παρελθόν».

Η ταινία, με τον εντυπωσιακό προϋπολογισμό των 250 εκατομμυρίων δολαρίων, είναι η 13η δουλειά του Νόλαν και κατά γενική ομολογία εμπεριέχει όλα τα στοιχεία των κινηματογραφικών έργων του 55χρονου Βρετανοαμερικανού σκηνοθέτη, από τα «Memento» και «Batman Begins» μέχρι τα «Interstellar», «Tenet» και «Oppenheimer».

Ο ίδιος δηλώνει ότι διατηρεί αποσπασματικές αναμνήσεις από το έπος του Ομήρου, το οποίο είχε παρουσιαστεί σε θεατρική παράσταση στο δημοτικό σχολείο του στο βόρειο Λονδίνο, όταν ήταν περίπου πέντε ετών. Έκτοτε, το έργο παρέμεινε μέσα του ως «μια ιστορία που βρισκόταν πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού» του.

Υποστηρίζει επίσης ότι αντιμετωπίζει τον Όμηρο με τη μέγιστη σοβαρότητα και βλέπει την ταινία ως έκφραση της πρωταρχικής αφήγησης που διεισδύει στον πυρήνα του λεγόμενου πολιτισμού μας.

Έτσι βλέπουμε τον Ματ Ντέιμον να μάχεται ένα μονόφθαλμο κτήνος. Ένα τέρας με έξι κεφάλια να καταβροχθίζει ναυτικούς. Και μια πόλη, που έχουν περάσει οι δόξες της, να λεηλατείται με τέτοια αγριότητα και ανατριχιαστική βιαιότητα, που αμαυρώνει τη λάμψη των θρύλων. Και όλα αυτά μέσα από μια ιλιγγιώδη, μη γραμμική αφηγηματική δίνη αναδρομών μέσα σε αναδρομές και προβολών στο μέλλον.

«Είναι σαν κάθε ταινία του Νόλαν μέχρι σήμερα, πέρα ​​από το ότι επηρέασε αυτή την εκδοχή της ‘’Οδύσσειας’’, να τον είχε ταυτόχρονα προετοιμάσει γι’ αυτήν», όπως σχολιάζουν οι Sunday Times.

Η ταινία «Memento»

Ας πάρουμε για παράδειγμα μια ταινία-σταθμό στην καριέρα του, το «Memento», στην οποία πρωταγωνιστεί ο Γκάι Πιρς. Η ταινία έχει χαρακτηριστική και ιδιαίτερη αφηγηματική δομή που εξελίσσεται ταυτόχρονα προς τα εμπρός και προς τα πίσω.

Προτού γραφτεί έστω και μία γραμμή του σεναρίου, το «Memento» γεννήθηκε πρώτα στο σχέδιο, ως διάγραμμα. Ο Νόλαν υιοθέτησε την ίδια τακτική για σχεδόν όλες τις ταινίες που σκηνοθέτη μετά το «Memento» καθώς του αρέσει να οπτικοποιεί την αφήγηση στο σύνολό της προτού ξεκινήσει το εκάστοτε εγχείρημα.

Το 2000 ήταν ακόμα στα είκοσί του, με μια σκανταλιάρικη λάμψη στο βλέμμα και αξύριστο πρόσωπο, ενώ όλοι τον γνώριζαν απλώς ως Κρις- το Κρίστοφερ ήρθε αργότερα). Ήταν γεμάτος αυτοπεποίθηση και χιούμορ, δεν δίσταζε να ρίχνει μπηχτές στον Γκάι Πιρς, ενώ ήταν φανερά αφοσιωμένος στον κινηματογράφο.

Το «Memento» έγραψε την δική του ιστορία. Αγαπήθηκε αμέσως από το κοινό και εξελίχθηκε σε ταινία-φαινόμενο. Για πολλούς θεωρείται, ίσως και δικαίως, η καλύτερη ταινία του.

Η κριτική

Παρόλα αυτά δέχθηκε αρκετές αρνητικές κριτικές, στη βάση των οποίων ήταν το ίδιο πράγμα: ότι βασιζόταν σε «τεχνάσματα» και στερούνταν συναισθηματικού βάθους.

Αυτά τα επιχειρήματα διαμόρφωσαν μια πιο γενική οπτική της κριτικής που τον ακολουθεί μέχρι σήμερα στην καριέρα του. Με το πέρασμα του χρόνου όσο πιο αγαπητός και γνωστός γινόταν στον κόσμο, τόσο παρέμενε μια μερίδα κριτικών που αναρωτιόταν γιατί οι ταινίες του Νόλαν έμοιαζαν πάντα ίδιες, υπό την έννοια ότι πάντα μιλάμε για εντυπωσιακούς γρίφους-κατασκευές που, στην ουσία, κρύβουν ελάχιστα πράγματα στο εσωτερικό τους.

Τα χαρακτηριστικά των ταινιών του

Το σίγουρο είναι ότι οι ταινίες του έχουν όλο και μεγαλύτερο budget ενώ ο ίδιος τάσσεται υπέρ του φιλμ και των ρεαλιστικών κινηματογραφικών τεχνικών, αρνούμενος να στραφεί στην ψηφιακή τεχνολογία και τα ψηφιακά εφέ, και προτιμώντας αντ' αυτού να τα υλοποιεί όλα, ακόμη και τα πιο παράτολμα ακροβατικά, απευθείας μπροστά στον φακό.

Και οι θαυμαστές λάτρεψαν αυτή την προσέγγιση γιατί είχε πάνω από όλα προσωπικό χαρακτήρα, είναι σαν να κάνει τα πάντα για χάρη του. Για τον Νόλαν, το ζητούμενο είναι η αισθητική, ο ρεαλισμός και η κινηματογραφική εμπειρία. Ακόμη και ορισμένοι από τους πιο δριμείς επικριτές του μαλάκωσαν τη στάση τους απέναντί του στο «Interstellar». Η ταινία, στην οποία πρωταγωνιστεί ο Μάθιου Μακόναχι, πραγματεύεται τα ταξίδια στο διάστημα και τον χρόνο, τη γονεϊκότητα, τη θυσία και το πόσο αγαπάμε τα παιδιά μας.

Από την «Δουνκέρκη» στο «Oppenheimer»

Λίγο αργότερα, το 2018, έφτασε μια ανάσα από το Όσκαρ με τη «Δουνκέρκη». Όμως, παρά τις οκτώ υποψηφιότητες, η ταινία κέρδισε μόνο σε τρεις τεχνικές κατηγορίες, ενώ στα μεγάλα βραβεία ηττήθηκε από το «Η Μορφή του Νερού» του Γκιγιέρμο ντελ Τόρο. Βέβαια, εκείνη την χρονιά υπήρχαν πολύ καλές ταινίες, όπως το «Αόρατη Κλωστή», το «Τρέξε!» και «Οι Τρεις Πινακίδες έξω από το Έμπινγκ, στο Μιζούρι».

Στην «Δουνκέρκη» αποδίδει με προσωπική ματιά την εκκένωση των συμμαχικών δυνάμεων από τη Δουνκέρκη της Γαλλίας κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Η ταινία αναδεικνύει τον ηρωισμό και την καρτερικότητα όσων συμμετείχαν στο γεγονός ενώ παράλληλα συνδυάζει το αγαπημένο παιχνίδι του Νόλαν με τη χρονική αλληλουχία, εναλλάσσοντας την αεροπορική περιπέτεια διάρκειας μίας ώρας, μια χερσαία διαφυγή που κράτησε μια εβδομάδα και μια θαλάσσια διάσωση 24ωρης διάρκειας.

Ο Νόλαν χρησιμοποίησε χρονικά άλματα και στο «Tenet», προς τα εμπρός και προς τα πίσω, σαν έναν πονηρό φόρο τιμής στο «Memento». Έκανε το ίδιο και στο «Oppenheimer», όπου ο πρωταγωνιστής Κίλιαν Μέρφι μετακινούνταν διαρκώς ανάμεσα σε πέντε χρονικά ορόσημα: μια συνάντηση στο Πρίνστον το 1947, μια ακρόαση για θέματα ασφαλείας το 1954, μια ακρόαση στη Γερουσία το 1959 και σε μια άλλη ακρόαση το 1949, ενώ παράλληλα μπαινόβγαινε στα γεγονότα του «Manhattan Project», μεταξύ 1942 και 1945.

Ο Νόλαν κατασκεύασε μάλιστα μια πραγματική βόμβα για την ταινία, αρνούμενος κατηγορηματικά να χρησιμοποιήσει μια εκδοχή που έχει δημιουργηθεί ψηφιακά. Για να αναπαραστήσει την έκρηξη στον χώρο δοκιμών Trinity, χρησιμοποίησε ένα μείγμα βενζίνης, προπανίου και μαύρης πυρίτιδας, προσθέτοντας σκόνη αλουμινίου και μαγνήσιο για να δημιουργήσει μια εξαιρετικά έντονη λάμψη.

Αξίζει να σημειωθεί ότι όταν οι φανατικοί θαυμαστές του έμαθαν ότι επέλεξε την «πραγματική οδό» για τη σκηνή της βόμβας, υπέθεσαν ότι είχε πυροδοτήσει ένα πραγματικό πυρηνικό όπλο, περιπλανημένοι από την εντύπωση ότι θα έκανε τα πάντα για χάρη τους.

Το «Oppenheimer» κέρδισε επτά βραβεία Όσκαρ, συμπεριλαμβανομένου του βραβείου Καλύτερης Σκηνοθεσίας για τον ίδιο. Η ταινία έλαβε εγκωμιαστικά σχόλια για τις ερμηνείες, τα ευρηματικά χρονικά άλματα και την επιδέξια αφηγηματική της δομή. Εκτιμήθηκε επίσης για την οπτική της πάνω στην ανθρωπότητα ως ένα σύνολο με έμπνευση και δημιουργία, το οποίο ωστόσο αποτελεί την πηγή της ίδιας της αναπόφευκτης καταστροφής του.

Η «Οδύσσεια»

Στη σκιά της «Οδύσσειας», το «Oppenheimer» φαντάζει πλέον σαν μια εκκρεμότητα ή, τουλάχιστον, σαν το πρώτο μέρος ενός προγράμματος με δύο μέρη. Η καταληκτική σεκάνς του «Oppenheimer» αποτυπώνει το τέλος ενός πολιτισμού ο οποίος ξεκινά με την «Οδύσσεια». Αυτό είναι καθαρά δικό του στοιχείο: η μία ιστορία ορμά προς την καταστροφή, ενώ η άλλη τρέχει αντίστροφα, προς την ελπίδα.

Η «Οδύσσεια» του Νόλαν, αποτελεί, κατά τα λεγόμενα του σκηνοθέτη, μια δήλωση σχετικά με το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος και τι σημαίνει να ζεις μέσα στους νόμους του πολιτισμού και να τους τηρείς. Πρόκειται για μια ταινία που αποφεύγει τον χαρακτηρισμό του «δίχως νόημα γρίφου», εμβαθύνοντας σε θέματα όπως η πατρίδα, η οικογένεια, η αφοσίωση, η αγάπη και ο γάμος.

Στις καλύτερες στιγμές της, στους δεσμούς που απεικονίζονται ανάμεσα στον Οδυσσέα, την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο, αποπνέει μια απρόσμενη ζεστασιά, είναι συγκινητική και προσφέρει συναισθηματική πληρότητα. Με λίγα λόγια, αποτελεί την κορύφωση μιας πορείας που ξεκίνησε με επιτηδευμένα στυλιστικά στοιχεία και την ανήσυχη διάθεση μιας διανοουμενίστικης ευφυΐας, για να καταλήξει, επιτέλους, να πηγάζει από την καρδιά, συμπληρώνουν οι Sunday Times.