Άρης Λάσκος: «Η Τέχνη είναι πάνω από σημαίες και σύνορα»

aris-laskos
ΤΕΤΑΡΤΗ, 16 ΜΑΡΤΙΟΥ 2022

Ο σκηνοθέτης της παράστασης «ENRON», Άρης Λάσκος, μιλάει στο clickatlife για το έργο της Lucy Prebble που καταπιάνεται με την κατάρρευση ενός ενεργειακού κολοσσού. Εξηγεί γιατί ήταν επιβεβλημένο το «πείραγμα» του έργου, πώς το προσεγγίζει και γιατί είναι επίκαιρο.

«Προτιμώ να μιλήσω για το σήμερα με μια αναλογία και όχι αυτολεξεί για αυτό που βιώνουμε», λέει χαρακτηριστικά, εκτιμώντας παράλληλα ότι δεν μάθαμε τίποτα από την οικονομική κρίση. Για τον ίδιο η μήτρα του κακού εντοπίζεται στην επίφαση καλοπέρασης. Τονίζει επίσης πως είναι αντίθετος με το cancel στη ρωσική τέχνη, και εξηγεί τους λόγους. 

Στις 24 Μαρτίου ανεβαίνει στο θέατρο ΕΛΕΡ η παράσταση «ENRON» την οποία σκηνοθετείτε. Περί τίνος πρόκειται; 

«Πρόκειται για το δεύτερο έργο της Αγγλίδας συγγραφέα Lucy Prebble που ανέβηκε το 2009 στο Λονδίνο και μεταφέρθηκε το 2010 στο Μπροντγουέι. Είναι το αποτέλεσμα μιας πολυσχιδούς έρευνας που η συγγραφέας έκανε για την αληθινή ιστορία της κατάρρευσης του αμερικανικού κολοσσού ενέργειας ΕΝΡΟΝ το 2001, ο οποίος μετά από μια φρενήρη δεκαετή ανάπτυξη – με τις πλάτες βέβαια όλου του συστήματος (πολιτικοί, επιτροπή κεφαλαιαγοράς, αναλυτές, επενδυτικές τράπεζες, οίκοι αξιολόγησης) – και αποτίμηση της περιουσιακής του αξίας σε 60 δισεκατομμύρια δολάρια, κατέρρευσε μέσα σε μόλις 24 ημέρες, όταν αποκαλύφθηκαν οι απάτες που μετήλθε και η δημιουργική λογιστική που χρησιμοποιούσε κατά κόρον.

20.000 εργαζόμενοι έμειναν άνεργοι, δισεκατομμύρια δολάρια χάθηκαν σε μισθούς, συντάξεις και ασφάλιση υγείας. Είναι ένα έργο μυθοπλασίας όμως, με ρόλους και σκηνές, διαρθρωμένο σε τρεις πράξεις, με πολύ χιούμορ (μαύρο φυσικά), στοιχεία παραλόγου και ακραίο κινηματογραφικό ρυθμό (ακαριαίες αλλαγές χώρου και χρόνου)».

Για ποιο λόγο επιλέξατε το συγκεκριμένο έργο, και γιατί στην παρούσα φάση; Είναι τυχαία η ειρωνική συνδιαλλαγή με την επικαιρότητα;

«Είναι πολλοί οι λόγοι. Καταρχάς η επιθυμία μου να συνεργαστώ με νέα ομάδα ηθοποιών προερχόμενη από τους συναδέλφους που αυτόν τον καιρό είμαστε μαζί στο Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών. Ήθελα, πέρα από την συνδικαλιστική μας δράση και την κοινή αγωνία που μας ένωσε τον Ιούνιο του 2020, να δουλέψουμε μαζί και να εκφραστούμε και καλλιτεχνικά επί σκηνής. Η επιλογή, τώρα, του έργου αυτού καθαυτού είχε να κάνει με το αίσθημα θυμού και καταπίεσης που βίωσα όλο το διάστημα της καραντίνας.

Είναι δεδομένη η επιθυμία μου να ασχολούμαι με νέες δραματουργίες (σύγχρονα έργα) και έψαχνα ένα τέτοιο έργο που να αποτυπώνει αυτό το συναίσθημα που με τυραννούσε τα τελευταία λόγια. Όταν, λοιπόν, η Καλλιόπη Παναγιωτίδου μου το πρότεινε (θυμάμαι, μάλιστα, χαρακτηριστικά στα τραπεζάκια των εκλογών του ΣΕΗ τον Ιούνιο του 2020), βρήκα μια φλέβα χρυσού: ένα νέο έργο, που με πήγαινε ένα βήμα παρακάτω: μετά τον ''Αγνό Εραστή'' και την ''Υπόθεση Λάραμι'', μια ακόμα πραγματική ιστορία, με όρους μυθοπλασίας όμως πια, και όχι αμιγές θέατρο ντοκιμαντέρ. Και με μια τρομακτική – ήδη από τότε – αναλογία με το δύσκολο ''σήμερα'' που βιώνουμε.

Και κάπου εκεί θυμήθηκα μια ιστορία από την αρχαία Ελλάδα που με έχει καθορίσει: Το 493 π.Χ.: λίγο καιρό μετά την καταστροφή της Μιλήτου από τους Πέρσες, ο Φρύνιχος ανέβασε το έργο του ''Μιλήτου άλωσις'', μια ποιητική αναπαράσταση των συμφορών που έπληξαν τους Μιλησίους. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οι Αθηναίοι ξέσπασαν σε κλάματα, τιμώρησαν το Φρύνιχο με 1000 δραχμές πρόστιμο και απαγόρευσαν τη μελλοντική χρησιμοποίηση του έργου, επειδή ο ποιητής τους θύμισε ''οικεία κακά''. Νομίζω πως αυτό με ακολουθεί πολλά χρόνια: προτιμώ να μιλήσω για το σήμερα με μια αναλογία και όχι αυτολεξεί για αυτό που βιώνουμε…»

Πόσο θεατρική είναι η «εταιρική τρέλα», και πώς τη μεταφέρετε στη σκηνή;

«Ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους του έργου ήταν η ανάλωση σε όλους αυτούς τους ούτως ή άλλως δυσνόητους και στρυφνούς χρηματοοικονομικούς όρους. Να γίνει το έργο ένα μάθημα λογιστικής ή μια ιστορία για τους αριθμούς και όχι η αληθινή ανθρώπινη τραγωδία που είναι τελικά αυτή η υπόθεση.

Εμπνεόμενος από έναν υπότιτλο μιας σκηνής του έργου ''Partylikeit’s 1999'' και μια φράση μιας βουλευτή που περνάει ''τυχαία'' από αυτό το πάρτυ που λέει ''δεν καταλαβαίνουμε πως κάνετε ό,τι κάνετε, έχετε όμως την αμέριστη στήριξή μας! Συνεχίστε έτσι!'' ανακάλυψα πως το δραματουργικό όχημα να πούμε αυτήν την ιστορία είναι το σχήμα ενός ξέφρενου πάρτυ… σαν να είναι νάιντις! Ένα πάρτυ που κανείς δεν καταλαβαίνει γιατί γίνεται ό,τι γίνεται και κανείς δεν ρωτάει κιόλας. Μοναδικός αυτοσκοπός είναι να περάσουμε καλά.

Και ιστορικά, νομίζω, πως αν αφαιρέσουμε την νοσταλγία για αυτήν την δεκαετία, θα δούμε πως τελικά αυτή είναι η μήτρα των κακών που όλοι ζούμε τώρα. Μια επίφαση καλοπέρασης και αύξησης αριθμών (και επίπλαστης ευημερίας), νέες τεχνολογίες, μια διάχυτη αίσθηση ότι όλα τότε ήταν δυνατά και δίκαια, κουκούλωσαν τις διεθνείς συγκρούσεις, την γιγάντωση των εταιριών και της ιδιωτικοποίησης και δημιούργησαν τελικά μια φούσκα, που έσκασε παταγωδώς οριστικά το 2008 στην παγκόσμια οικονομική κρίση και όλοι ξέρουμε τι ακολούθησε έκτοτε…»

Συμμετέχετε επίσης στη δραματουργική επεξεργασία του έργου, μαζί με τις Αντριάνα Ανδρέοβιτς και Κόνυ Ζήκου. Ποιο το αποτέλεσμα;

«Καταρχάς είχαμε να αντιμετωπίσουμε το ότι το πρωτότυπο έργο της Prebble ήταν ένα μιούζικαλ για το Λονδίνο με 15 ηθοποιούς (27 στην αμερικανική εκδοχή) και εμείς εδώ είχαμε να διαχειριστούμε μόλις 5 ηθοποιούς και τα οικονομικά δεδομένα του επιχορηγούμενου θεάτρου στην Ελλάδα. Μείναμε απόλυτα πιστοί στην δραματουργία της Prebble μεν, μοιραία όμως κόψαμε πολλές σκηνές και αλλάξαμε τη σειρά ακόμα περισσότερων, ενώ άλλες συνενώθηκαν μεταξύ τους.

Κυρίως όμως, κάναμε μια τεράστια έρευνα κι εμείς σε άλλο υλικό για το σκάνδαλο της ΕΝΡΟΝ και αποσπάσματα από το ντοκιμαντέρ και βιβλίο της Bethany McLean ΕΝΡΟΝ: Καρχαρίες στο Δωμάτιο, το βιβλίο του Kurt Eichenwald Σκάνδαλο ΕΝΡΟΝ: Η συνωμοσία των ηλίθιων, τις ταινίες Thecorporation (2003), thebigshort (2015), τις μελέτες για το Πείραμα του Μίλγκραμ και το βιβλίο του Richard Dawkins Το εγωιστικό γονίδιο, μπήκαν με πολύ δημιουργικό τρόπο στο κείμενο της παράστασης, το διάνθισαν και το «βάθυναν» λίγο περισσότερο.

Είναι προφανές πως το πρωτότυπο υλικό γραμμένο το 2009, δεν μπορούσε να μείνει ''απείραχτο'' από μια ελληνική ομάδα θεάτρου που το ανεβάζει στην Αθήνα μετά 10 χρόνια οικονομικής κρίσης και 2 πανδημίας». 

Η παράσταση συνομιλεί με την «Τριλογία των Λήμαν Μπράδερς» που είδαμε φέτος;

«Ιστορικά βεβαίως, καθώς όταν συνέβη το σκάνδαλο της ΕΝΡΟΝ το 2001, όλος ο κόσμος πίστεψε ότι δεν θα ξαναγινόταν ποτέ κάτι ανάλογο. Ψηφίστηκαν νόμοι, έγιναν εξεταστικές επιτροπές, τα μεγαλοστελέχη φυλακίστηκαν. Κανείς όμως δεν θέλησε να δει πως οι αιτίες που οδήγησαν σε αυτήν την κατάρρευση είναι τα δομικά χαρακτηριστικά του οικονομικού συστήματος στο οποίο ζούμε και πως, τελικά, αυτές οι ''κρίσεις'' και οι ''πτώσεις'' είναι εγγενείς του. Και θα ξανασυνέβαιναν και θα ξανασυμβούν με μαθηματική ακρίβεια. Όπως, πράγματι, συνέβη το 2008 με την κατάρρευση της Λήμαν Μπράδερς. Μην ξεχνάμε άλλωστε πως, και στο έργο της Prebble εμφανίζονται και οι Λήμαν Μπράδερς ως πιστωτές της ΕΝΡΟΝ και συμμετέχοντες στο σκάνδαλό της. 

Τώρα, αισθητικά, υπάρχει μια σαφής διαφορά των δύο έργων: ενώ η Τριλογία είναι μια αμιγώς αφηγηματική παράσταση, η ΕΝΡΟΝ είναι ένα έργο μυθοπλασίας με τέσσερις βασικούς ρόλους και πλήθος υποστηρικτικών υπόλοιπων.

Για το παρασκήνιο όμως (και τις ιστορίες που πάντα με συγκινούν), οφείλω να εκμυστηρευτώ πως η αρχική μου ιδέα ήταν να ανεβάσουμε εμείς την Τριλογία. Σε εκείνες τις εκλογές όμως του ΣΕΗ, ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος με ενημέρωσε τυχαία πως είχε εξασφαλίσει τα δικαιώματα… Οπότε, κάπου εκεί μπήκε η Καλλιόπη και πρότεινε την ΕΝΡΟΝ και έτσι είμαστε εδώ». 

Τι δουλειά έχει ο Άρνολντ Σβαρτζενέγκερ στη σκηνή;

«Την ίδια μάλλον που είχε όταν εκλέχθηκε Κυβερνήτης της Καλιφόρνια το 2003. Στα τελειώματα της ΕΝΡΟΝ, το 2000 και ενώ ήδη όλοι οι εμπλεκόμενοι ήξεραν ότι τα λογιστικά τρικ που χρησιμοποιούσαν πλέον τελείωναν και υπήρχε τεράστια ανάγκη για ρευστότητα, προκειμένου η εταιρεία να διατηρήσει την φερεγγυότητά της, μετά από μια δεκαετία απίστευτου λόμπινγκ και πίεσης εκ μέρους της ΕΝΡΟΝ, η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας της πολιτείας της Καλιφόρνια απελευθερώθηκε.

Σε ένα πρωτοφανές τότε σχέδιο εξόντωσης της πολιτείας, οι χρηματιστές της ΕΝΡΟΝ προκαλούσαν τεχνηέντως συνεχή μπλακάουτ πιέζοντας τις τιμές του ηλεκτρικού στα ύψη, οδηγώντας σε αυτό που σήμερα λέμε ως ''μεγάλη ενεργειακή κρίση της Καλιφόρνια'', η οποία τελικά κόστισε περίπου 30 με 45 δισ. δολάρια στην πολιτεία, αλλά και ανθρώπινες ζωές (από τροχαία καθώς φανάρια δεν λειτουργούσαν, ασθενείς πέθαναν σε σκοτεινές χειρουργικές αίθουσες κλπ.).

Και κάπου εκεί, ως διά μαγείας, αναδύθηκε ο Άρνολντ ως επόμενος διεκδικητής της Πολιτείας. Είχε προηγηθεί, βέβαια, μυστική συνάντηση με τον Πρόεδρο της ΕΝΡΟΝ Κεν Λέυ στις 17 Μαΐου 2001 στο ξενοδοχείο Μπέβερλυ Χιλς στο Λος Άντζελες…

Τώρα αν αυτό σας θυμίζει κάτι, είπαμε, ''Το παρόν αποτελεί προϊόν μυθοπλασίας. Τα πρόσωπα, τα ονόματα και οι καταστάσεις είναι φανταστικά και οποιαδήποτε ομοιότητα είναι συμπτωματική και δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα''…»

Ποια παράσταση θυμάστε πιο έντονα;

«Έχω μνήμη καμήλας όπως λένε οι φίλοι μου. Θυμάμαι τα πάντα με χαρακτηριστικές λεπτομέρειες. Οπότε, υπάρχει ολόκληρο παραστασεολόγιο στο κεφάλι μου. Τον τελευταίο καιρό οφείλω να πω πως επανέρχεται συχνά το 887 του Ρομπέρ Λεπάζ που είδα στη στέγη το 2017. Θα μένω πάντα ενεός μπροστά στο πώς μια αυτοβιογραφία μπορεί να γίνει μια τόσο βαθιά πολιτική πράξη με τόσο αξιοθαύμαστη ποιητικότητα επί σκηνής επίσης. Αχ, αυτό το περιστρεφόμενο σπιτάκι…»

Μάθαμε τελικά τίποτα από την πολυετή οικονομική κρίση;

«Όσο και να θέλω να παραμένω αισιόδοξος, δυστυχώς νομίζω πως όχι. Δεν μπορώ να εξηγήσω αλλιώς το ότι τώρα βιώνουμε σχεδόν τις ίδιες στιγμές που ζήσαμε λίγο πριν το Καστελόριζο και το πρώτο μνημόνιο. Ακρίβεια στα πάντα, αύξηση ανεργίας, συνεχής εξωτερικός δανεισμός, εξοπλιστικά προγράμματα, κατάρρευση δημόσιας υγείας, αυξανόμενος θυμός και διαίρεση της ελληνικής κοινωνίας. Φαίνεται πως λειτουργούμε ως κοινωνία μόνο με συναισθηματικούς όρους (ποιος μας πλήγωσε, ποιον θα πληγώσουμε, κλπ.), χωρίς κανένα αναλυτικό εργαλείο και, κυρίως, χωρίς γνώση της Ιστορίας και του βασικού ερωτήματος που πρέπει να θέτουμε: ΓΙΑΤΙ; Πώς το ένα οδήγησε στο άλλο;

Δεν αντέχεται δυστυχώς ότι πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν τότε στην κρίση από διάφορες θέσεις, σήμερα είτε τις διατηρούν, είτε έχουν ανέλθει ακόμη περισσότερο βαθαίνοντας το αίσθημα ματαίωσης της κοινωνίας». 

Πανδημία, πόλεμος στην Ουκρανία, κοινωνικές ανισότητες, γυναικοκτονίες, και πόσα άλλα. Πού πάει ο κόσμος μας;

«Επιτρέπεται άραγε να πω κατά διαόλου; Ή να πω το πιο κόσμιο, οδεύουμε ολοταχώς προς τον αφανισμό μας; Σε κάθε περίπτωση, συνεχίζοντας την προηγούμενη απάντησή μου, αλλά και την προβληματική που εξετάζουμε με αυτήν μας την παράσταση, αυτό που εγώ διαπιστώνω είναι η εκτράχυνση του πολιτικού και οικονομικού συστήματος. Όσο το σύστημα μπαίνει σε μεγαλύτερη κρίση, οι βασικοί διαμορφωτές του (ολιγάρχες, δισεκατομμυριούχοι, πολυεθνικές) σκληραίνουν τη στάση τους, ορθώνουν υψηλότερα φρούρια, αποδομούν το κοινωνικό κράτος προς όφελος του κέρδους και από κάτω μένει η ευρεία μάζα των λαών βαθιά φοβισμένη, με υπαρκτό πρόβλημα αξιοπρεπούς επιβίωσης, αποκομμένη από τον ίδιο της τον εαυτό, κάτι που μοιραία οδηγεί σε φαύλο κύκλο βίας, ρατσισμού, εγκληματικότητας και πάει λέγοντας.

Το μόνο φως που βλέπω είναι η επανασυσπείρωση του κόσμου σε συλλογικά σχήματα, πρωτοβουλίες, συνδικάτα, συλλογικότητες και την ευρεία χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που σπάνε τρόπον τινά αυτήν την κατευθυνόμενα ανατροφοδοτούμενη αλυσίδα. Έχουμε, δυστυχώς, πολλά να δούμε και να ζήσουμε ακόμα….»

Θεωρείτε σωστό να ακυρώνουμε τους Ρώσους καλλιτέχνες; 

«Σε καμία, μα καμία περίπτωση. Τη στιγμή αυτή, πλήθος Ρώσων καλλιτεχνών έχουν ρισκάρει τη ζωή τους και την ελευθερία τους για να αντισταθούν στην εισβολή της Ρωσίας κι εμείς, οι Δυτικοί, υποκριτικά, την ίδια στιγμή που συνεχίζουμε να τροφοδοτούμαστε από το ρωσικό φυσικό αέριο – γιατί ''το κόστος διαφορετικά θα είναι μεγάλο''- , νομίζουμε πως κύρωση είναι η φίμωση καλλιτεχνών, επειδή χρηματοδοτούνται από τον Πούτιν…

Άρα κι εμείς που επιχορηγούμαστε είμαστε προέκταση του χεριού της ελληνικής Κυβέρνησης; Αυτοί οι συσχετισμοί είναι τουλάχιστον απαξιωτικοί για την τέχνη και τους καλλιτέχνες. Η Τέχνη είναι πάνω από σημαίες και σύνορα. Ενώνει και διαπαιδαγωγεί και γι αυτό διώκεται.

Οφείλω επίσης να σχολιάσω την στάση του Υπουργείου Πολιτισμού που, προς το παρόν, φαίνεται να είναι το μοναδικό στην Ευρώπη που ασκεί αυτήν την πολιτική σε επίπεδο υπουργείου και όχι ιδιωτικών φορέων, όπως γίνεται στο εξωτερικό». 

Ποιος είναι ο μεγαλύτερος θάνατος για τον σύγχρονο άνθρωπο; 

«Οι εξαρτήσεις. Η στέρηση της δημιουργικότητάς του (και πόσο τη βιώσαμε στο πετσί μας στη διετή καραντίνα!). Και η αποστέρηση του δικαιώματος του ανθρώπου να ρωτά ΓΙΑΤΙ. Αυτό το κακώς εννοούμενο απόφθεγμα ''πίστευε και μη ερεύνα'' (με τον παραδοσιακό του τονισμό βέβαια)… Ο άνθρωπος οφείλει να ερευνά, να ανατρέπει, να σπάσει εικόνες και παραδεδεγμένα σχήματα. Διαφορετικά, φυτοζωεί και πεθαίνει ουσιαστικά, μέχρι να πεθάνει και βιολογικά». 

Ετοιμάζετε κάτι άλλο;

«Ετοιμάζω την επόμενή μου παράσταση που σχεδιάζω να ανεβεί του χρόνου και θα βασίζεται σε μια ελληνική ιστορία. Είναι σε αρχικό στάδιο ακόμα, καθώς του χρόνου θέλουμε να επαναλάβουμε και την ΣΕΡΟΤΟΝΙΝΗ στην οποία συμμετείχα ως ηθοποιός, ενώ μέσα μου δεν έχει κλείσει η εκκρεμότητα της ΥΠΟΘΕΣΗΣ ΛΑΡΑΜΙ, που σκηνοθέτησα το 2020 και κατέβηκε πρόωρα λόγω πανδημίας. Προς το παρόν όμως, όλη μου η ενέργεια είναι δοσμένη στην ΕΝΡΟΝ…»

ΙΩΑΝΝΑ ΒΑΡΔΑΛΑΧΑΚΗ / [email protected]

Info
Θέατρο ΕΛΕΡ
Aπό 24 Μαρτίου έως 17 Απριλίου 
Πέμπτη με Σάββατο στις 21:00
Κυριακή στις 19:00
Προπώληση

Συντελεστές

Mετάφραση: Άρης Λάσκος, Χρήστος Κοντογεώργης, Γιάννης Παναγόπουλος
Σκηνοθεσία: Άρης Λάσκος
Δραματουργία: Άρης Λάσκος, Αντριάνα Ανδρέοβιτς, Κόνυ Ζήκου
Μουσική: Κορνήλιος Σελαμσής
Κίνηση: Μυρτώ Γράψα
Σκηνικό: Ηλένια Δουλαδίρη
Κοστούμια: Χαράλαμπος Νικολάου
Φωτισμοί: Στέλλα Κάλτσου
Βοηθός σκηνοθέτη: Αντριάνα Ανδρέοβιτς
Φωτογραφίες: Αναστασία Γιαννάκη
Υπεύθυνη επικοινωνίας: Ευαγγελία Σκρομπόλα

ΠΑΙΖΟΥΝ ΟΙ: Μάνος Βαβαδάκης, Χρήστος Κοντογεώργης, Καλλιόπη Παναγιωτίδου, Γιάννης Παναγόπουλος, Γωγώ Παπαϊωάννου